Vermaatschappelijking van zorg in België stagneert
De Belgische geestelijke gezondheidszorg heeft de voorbije jaren duidelijke stappen gezet richting meer zorg in de leefomgeving van patiënten. Sinds de invoering van de netwerken geestelijke gezondheidszorg in 2010, met artikel 107 als hefboom voor de vermaatschappelijking van zorg, werd expliciet ingezet op samenwerking, vroegdetectie en zorg buiten het ziekenhuis.
Ook de versterking van de eerstelijnspsychologische zorg in de voorbije jaren heeft de toegankelijkheid voor mensen met lichte tot matige klachten duidelijk verbeterd (RIZIV, 2025). Tegelijk tonen recente evaluaties, waaronder de Health System Performance Assessment van het KCE (2024), dat de globale performantie van de geestelijke gezondheidszorg achterblijft, met blijvende knelpunten in continuïteit van zorg en opvolging van ambulante trajecten.
Zodra de problematiek complexer wordt, ontstaat er echter vaak onduidelijkheid. Patiënten vinden niet altijd vlot de weg naar gespecialiseerde ambulante zorg. In de praktijk blijven zij soms te lang in een eerstelijnscontext, terwijl hun zorgnoden daar de grenzen overschrijden. Dat is niet zonder risico, zeker bij aandoeningen zoals therapieresistente depressie, psychose of bipolariteit, waar tijdige gespecialiseerde interventie essentieel is.
Dit hangt samen met hoe het systeem vandaag is opgebouwd. Tussen de eerste lijn en residentiële zorg ontbreekt een duidelijk georganiseerde, breed toegankelijke ambulante tweede lijn. Europese vergelijkingen tonen bovendien dat België, ondanks de hervormingen sinds 2010, nog steeds behoort tot de landen met een relatief hoge capaciteit aan psychiatrische ziekenhuisbedden, terwijl ambulante structuren minder sterk uitgebouwd zijn (European Commission; Eurostat). Het gevolg is een systeem dat moeilijk opschaalt wanneer de zorgzwaarte toeneemt.
Grote gevolgen voor patiënten en samenleving
De impact daarvan is concreet. Wachttijden in de gespecialiseerde geestelijke gezondheidszorg zijn niet alleen een organisatorisch probleem, maar hebben aantoonbare gevolgen voor uitkomsten. Zo daalt de kans op werkhervatting met ongeveer 2% per maand wachttijd in gespecialiseerde zorg (Prudon, 2023).
Psychische aandoeningen zijn bovendien verantwoordelijk voor ongeveer 37% van alle langdurige arbeidsongeschiktheid in België, goed voor een jaarlijkse kost van om en bij de 2 miljard euro aan uitkeringen (RIZIV, 2023). Op Europees niveau wordt de totale economische impact van mentale aandoeningen geschat op meer dan 4% van het BBP, voornamelijk door productiviteitsverlies (OECD/EU).
Wanneer zorg niet tijdig wordt opgeschaald, neemt ook het risico op crisissen en hospitalisaties toe. België blijft gekenmerkt door een relatief hoog aantal psychiatrische opnames, en cijfers tonen een verdere toename van gedwongen opnames in de voorbije jaren (Zorgnet-Icuro, 2022; VRT NWS, 2025). Dat wijst op een systeem dat vaak pas ingrijpt wanneer problemen al ver gevorderd zijn.
Tegelijk toont internationale literatuur consequent dat goed georganiseerde, geïntegreerde ambulante zorg leidt tot minder crisissen, minder hospitalisaties en betere functionele uitkomsten. Modellen zoals collaborative care, waarin psychiatrische expertise structureel wordt geïntegreerd in ambulante settings, tonen significante verbeteringen in behandelresultaten (WHO, 2022; American Psychiatric Association, 2025).
De cruciale schakel van ambulante psychiatrie
Binnen een goed functionerend netwerk kan ambulante psychiatrie hier een belangrijke rol spelen. Ze maakt het mogelijk om patiënten met complexere noden op te volgen buiten het ziekenhuis, met aandacht voor diagnostiek, behandeling en coördinatie. Dat creëert continuïteit, en laat toe om sneller te schakelen wanneer de situatie verandert.
Internationale modellen tonen bovendien aan dat de betrokkenheid van psychiaters in ambulante en eerstelijnssettings de klinische uitkomsten significant verbetert, zeker bij depressie en angststoornissen binnen collaborative care-structuren (American Psychiatric Association, 2025).
Vandaag is die rol nog onvoldoende duidelijk verankerd binnen de netwerken GGZ. Dat maakt het moeilijk om zorgtrajecten vlot te laten verlopen, en zorgt voor verschillen tussen regio’s en netwerken. Ook voor verwijzers is het niet altijd evident waar ze met hun patiënt terechtkunnen.
Naar een meer samenhangend, geïntegreerd model
Vanuit BFAP pleiten we voor een volgende stap in de ontwikkeling van de netwerken GGZ, vijftien jaar na hun opstart. Niet door het bestaande model fundamenteel te hertekenen, maar door het te vervolledigen waar het vandaag tekortschiet. Dat betekent onder meer dat gespecialiseerde ambulante zorg duidelijker georganiseerd en zichtbaar moet worden binnen elk netwerk.
Een mogelijke invulling is het voorzien van een centraal aanspreekpunt voor ambulante tweede lijn, waar patiënten en verwijzers terechtkunnen voor oriëntatie en doorverwijzing. Dergelijke modellen maken het mogelijk om wachttijden en capaciteit beter in kaart te brengen en gerichter te sturen — iets wat vandaag bemoeilijkt wordt door het gebrek aan geïntegreerde data over ambulante trajecten (KCE, 2024).
Minstens even belangrijk is dat er duidelijkheid komt in verantwoordelijkheden. De huidige versnippering over verschillende niveaus en structuren maakt het moeilijk om het geheel te overzien en bij te sturen. Internationale beleidskaders benadrukken net het belang van duidelijke governance en geïntegreerde, community-based zorgmodellen (WHO; Europese Commissie).
De netwerken GGZ hebben de basis gelegd voor een meer geïntegreerde geestelijke gezondheidszorg. Om dat model verder te laten werken in de praktijk, is het nodig om ook de ontbrekende schakels te versterken. De uitbouw van een duidelijke ambulante tweede lijn is daarin een logische volgende stap.
Referenties
HealthyBelgium. (2024, February 1). Netwerken in de geestelijke gezondheidszorg voor volwassenen. Naar Een Gezond België.
European Commission. (n.d.). Mental health care – psychiatric hospital beds. Eurostat.
European Commission. (n.d.). Mental Health Services in the Community.
RIZIV. (2023). Arbeidsongeschiktheid in 2023: Hoeveel mensen in invaliditeit door depressie of burn-out? Hoeveel kost dat aan uitkeringen?
HealthyBelgium. (2024, February). Netwerken in de geestelijke gezondheidszorg voor volwassenen – Naar een gezond België.
RIZIV. (2025). Eerstelijns psychologische zorg verlenen via netwerken voor geestelijke gezondheid.
Zorgnet-Icuro. (2023). De mythes bevraagd: Resultaten van de Public Mental Health Monitor 2023.
Prudon, R. (2023, August 16). Kans op werk daalt door lange ggz-wachtlijsten. ESB.
Zorgnet-Icuro. (2022). Stijging van het aantal gedwongen opnames zet zich verder door.
VRT NWS. (2025, May 20). Gemiddeld 14 gedwongen opnames in Vlaamse psychiatrische ziekenhuizen per dag.
American Psychiatric Association. (2025). Collaborative Care Model.